Erken Modern Osmanlı’da Aidiyetin Sınırları

Ayşe Baltacıoğlu-Brammer

Sunucu: Can Gümüş

| Erken modern Osmanlı-Safevi dünyasında Kızılbaşlık, sınırları yalnızca inançla çizilen sabit bir kimlik değildi. Safevi hareketinin bir tarikattan bir imparatorluğa dönüşmesi sürecinde, Kızılbaş kimliği de siyasi bağlılıklar, mürit ağları, iktisadi kaynaklar ve ritüeller etrafında şekillendi; Osmanlı-Safevi rekabeti içinde yeni anlamlar kazandı. Bu bölümde Ayşe Baltacıoğlu-Brammer, Boundaries of Belonging: Sectarianism and Statecraft in the Early Modern Ottoman Empire (Cambridge University Press, 2026) kitabı temelinde Osmanlı yönetiminin Kızılbaşlara ilişkin sert mezhepsel söylemin her zaman tek biçimli bir uygulamaya dönüşmediğini gösteriyor. Bu sohbetimizde, Kızılbaşları Osmanlı ve Safevi devletlerinin politikaları karşısında edilgen bir topluluk olarak görmek yerine, bu politikaların şekillenmesinde rol oynayan aktörler olarak değerlendiriyor, aidiyetin sınırlarının nasıl kurulduğunu, Osmanlı ve Safevi imparatorlukları arasındaki hareketlilikle nasıl değiştiğini ve Safevi Devleti’nin dönüşümüyle Kızılbaşların konumunun nasıl yeniden tanımlandığını tartışıyoruz.

Click for RSS Feed

Erken modern Osmanlı-Safevi dünyasında Kızılbaşlık, sınırları yalnızca inançla çizilen sabit bir kimlik değildi. Safevi hareketinin bir tarikattan bir imparatorluğa dönüşmesi sürecinde, Kızılbaş kimliği de siyasi bağlılıklar, mürit ağları, iktisadi kaynaklar ve ritüeller etrafında şekillendi; Osmanlı-Safevi rekabeti içinde yeni anlamlar kazandı. Bu bölümde Ayşe Baltacıoğlu-Brammer, Boundaries of Belonging: Sectarianism and Statecraft in the Early Modern Ottoman Empire (Cambridge University Press, 2026) kitabı temelinde Osmanlı yönetiminin Kızılbaşlara ilişkin sert mezhepsel söylemin her zaman tek biçimli bir uygulamaya dönüşmediğini gösteriyor. Bu sohbetimizde, Kızılbaşları Osmanlı ve Safevi devletlerinin politikaları karşısında edilgen bir topluluk olarak görmek yerine, bu politikaların şekillenmesinde rol oynayan aktörler olarak değerlendiriyor, aidiyetin sınırlarının nasıl kurulduğunu, Osmanlı ve Safevi imparatorlukları arasındaki hareketlilikle nasıl değiştiğini ve Safevi Devleti’nin dönüşümüyle Kızılbaşların konumunun nasıl yeniden tanımlandığını tartışıyoruz.

Katılımcı BİYOGRAFİLERİ

Ayşe Baltacıoğlu-Brammer, New York Üniversitesi Tarih ile Ortadoğu & İslam Araştırmaları bölümlerinde öğretim üyesidir. Çalışmaları erken modern Osmanlı ve İran tarihi, mezhep ve aidiyetin oluşumu, sınırlar ve hareketlilik ile din ve siyaset arasındaki ilişkilere odaklanmaktadır. Özellikle onaltıncı ve onyedinci yüzyıllarda Osmanlı ve Safevi dünyaları arasındaki siyasi, toplumsal ve dini etkileşimleri, sınırların oluşumunu ve bu sınırlar arasında hareket eden insanların deneyimlerini incelemektedir. Araştırmalarında Osmanlı ve İran coğrafyalarını birbirinden bağımsız olarak ele almak yerine, daha geniş bir ve katmanlı bir tarihin parçası olarak bağlantılı bir perspektiften yola çıkarak çalışmaktadır. İlk kitabının yanı sıra Osmanlı-Safevi ilişkileri, Kızılbaş toplulukları, mezhep siyaseti, sınır bölgeleri ve erken modern Ortadoğu’da insan hareketliliği üzerine çok sayıda makale ve kitap bölümü yayımlamıştır. Akademik çalışmalarının yanı sıra tarihsel bilginin daha geniş kitlelere ulaştırılması ve akademi ile toplum arasındaki ilişkinin güçlendirilmesiyle de ilgilenmektedir. Halen erken modern Ortadoğu’da adlandırma, sınıflandırma ve aidiyet siyasetini inceleyen ikinci kitap projesi üzerinde çalışmaktadır.

Can Gümüş doktora derecesini Boğaziçi Üniversitesi Atatürk Enstitüsü’nden 2025 yılında aldı. Can’ın geç dönem Osmanlı İstanbul'unda hijyen, kentsel dönüşüm ve yönetişim arasındaki bağlantıları araştıran doktora tezi, İstanbul’u sıhhileştirme çabalarının kentin kendine özgü sosyo-politik ve coğrafi bağlamı içinde farklı aktörlerin birbiriyle ilişkileri çerçevesinde gerçekleştiğini göstermeyi amaçlar. Araştırma alanları kentsel çevre tarihi, halk sağlığı tarihi ve tıp tarihini kapsamaktadır. Hâlihazırda Boğaziçi Üniversitesi’nde modern Türkiye tarihi dersleri veren Can, OHP ekibine 2018 yılında katılmıştır.

Yapım ve Yayın

Bölüm No: 601
Yayın tarihi: 1 Kasım 2026
Ses Editörü: Can Gümüş
Kayıt yeri: Feriköy, İstanbul
Müzik: Blue Dot Sessions, 02, Fifteen Street

GÖRSELLER

Kızıl tâcını çıkaran bir adam. Seyyid Lokman’ın Şehnâme-i Murâd-ı Sâlis (diğer adıyla Şehinşahnâme) adlı eserinden. Resmin üst kısmında şu ifade yer almaktadır: “Bir mülhid Kızılbaş tâcını bırakub ehl-i sünnete tâbiʿ olmağla…” Kaynak: Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, B. 200, vr. 75b–76a. Fotoğraf: © Milli Saraylar İdaresi Başkanlığı.



Safevi Halifesi Nur Ali’nin Osmanlı kumandanlarından Muhammed Paşa adlı birini öldürmesi. Kaynak: Târîh-i Cihânârâ (1683), Chester Beatty Library, T. 278, vr. 215a. CC BY 4.0.



Osmanlı Sultanı Kanuni Sultan Süleyman’ın, Safevi elçisini kabul edişi. Kaynak: Seyyid Lokman, Zafernâme, İstanbul, 1579. Görsel, Dublin’deki Chester Beatty Library’nin izniyle. T. 413, vr. 14b. CC BY 4.0.

BİBLİYOGRAFYA

Rula Jurdi Abisaab, Converting Persia: Religion and Power in the Safavid Empire, 1501–1736. Londra: I.B. Tauris, 2004.

Adel Allouche, The Origins and Development of the Ottoman-Safavid Conflict (906–962/1500–1555). Berlin: Klaus Schwarz Verlag, 1983.

Kathryn Babayan, Mystics, Monarchs, and Messiahs: Cultural Landscapes of Early Modern Iran. Cambridge, MA: Harvard University Center for Middle Eastern Studies, 2002.

Ayşe Baltacıoğlu-Brammer, Boundaries of Belonging: Sectarianism and Statecraft in the Early Modern Ottoman Empire. Cambridge: Cambridge University Press, 2026.

Ayşe Baltacıoğlu-Brammer, “Between Hospitality and Hostility: Ottoman-Safavid Cross-Border Mobility and Its Diplomacy in the Long Sixteenth Century”, Diplomatica, 2026’da yayımlanacak.

Ayşe Baltacıoğlu-Brammer, “The Emergence of the Safavids as a Mystical Order and Their Subsequent Rise to Power in the Fourteenth and Fifteenth Centuries”, The Safavid World içinde, ed. Rudi Matthee, 15–36. Londra: Routledge, 2021.

Ayşe Baltacıoğlu-Brammer, “Neither Victim nor Accomplice: The Kızılbaş as Borderland Actors in the Early Modern Ottoman Realm”, Historicizing Sunni Islam in the Ottoman Empire, c. 1450–c. 1750 içinde, ed. Tijana Krstić ve Derin Terzioğlu, 423–450. Leiden: Brill, 2020.

Ayşe Baltacıoğlu-Brammer, “One Word, Many Implications: The Term ‘Kızılbaş’ in the Early Modern Ottoman Context”, Ottoman Sunnism: New Perspectives içinde, ed. Vefa Erginbaş, 47–70. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2019.

Ayşe Baltacıoğlu-Brammer, “‘Those Heretics Gathering Secretly …’: Qizilbash Rituals and Practices in the Ottoman Empire According to Early Modern Sources”, Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association 6, sy. 1 (2019): 39–60.

Ayşe Baltacıoğlu-Brammer, “The Formation of Kızılbaş Communities in Anatolia and Ottoman Responses, 1450s–1630s”, International Journal of Turkish Studies 20, sy. 1–2 (2014): 21–48.

Shahzad Bashir, “The Origins and Rhetorical Evolution of the Term Qizilbash in Persianate Literature”, Journal of the Economic and Social History of the Orient 57, sy. 3 (2014): 364–391.

Markus Dressler, “Inventing Orthodoxy: Competing Claims for Authority and Legitimacy in the Ottoman-Safavid Conflict”, Legitimizing the Order: The Ottoman Rhetoric of State Power içinde, ed. Hakan T. Karateke ve Maurus Reinkowski, 151–173. Leiden: Brill, 2005.

Selim Güngörürler, The Ottoman Empire and Safavid Iran, 1639–1682: Diplomacy and Borderlands in the Early Modern Middle East. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2024.

Ayfer Karakaya-Stump, The Kizilbash/Alevis in Ottoman Anatolia: Sufism, Politics and Community. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2020.

Tijana Krstić ve Derin Terzioğlu, ed., Historicizing Sunni Islam in the Ottoman Empire, c. 1450–c. 1750. Leiden: Brill, 2020.

Rıza Yıldırım, Aleviliğin Doğuşu: Kızılbaş Sufiliğinin Toplumsal ve Siyasal Temelleri, 1300–1501. İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.

Rıza Yıldırım, “The Safavid-Qizilbash Ecumene and the Formation of the Qizilbash-Alevi Community in the Ottoman Empire, c. 1500–c. 1700.” Iranian Studies 52, sy. 3–4 (2019): 449–483.