Osmanlı ve Türkiye Sanayileşme Tarihi

Görkem Akgöz

Sunucu: Can Gümüş

| Bu bölümde Dr. Görkem Akgöz’ün 2025 Hagley Prize in Business History ödülünü alan “In the Shadow of War and Empire Industrialisation, Nation-Building, and Working-Class Politics in Turkey” başlıklı kitabı üzerine konuşuyoruz. Akgöz’ün “Türk Manchester”ı olarak bilinen Bakırköy Bez Fabrikası’nı Osmanlı döneminde kuruluşundan itibaren odağa alan araştırması devletçiliği yalnızca bir kalkınma modeli değil, emek ve sınıf ilişkilerini yeniden kuran bir siyasal proje olarak düşünmeye davet ediyor. Erken Cumhuriyet Türkiye’sinde fabrika işçisi olmanın ne anlama geldiğini tartıştığımız bu sohbette, dilekçeler ve talepler üzerinden şekillenen aktif emek siyasetinin, devletin idealize ettiği düzen ile fabrikanın gerçekliği arasındaki gerilimleri nasıl açığa çıkardığını ele alıyoruz. Bu bağlamda, nostaljik anlatıların ötesine geçip erken Cumhuriyet sanayileşmesini disiplin, kontrol ve müzakere ekseninde sorgularken, Osmanlı ve Türkiye sanayi kapitalizminin gelişimi hakkında yeni sorular soruyoruz. Bölümün sonunda ise Akgöz’ün arşiv ve yazıyla kurduğu ilişkinin tarihsel düşünme ve anlatımını nasıl dönüştürdüğüne değiniyoruz.

Click for RSS Feed

Bu bölümde Dr. Görkem Akgöz’ün 2025 Hagley Prize in Business History ödülünü alan “In the Shadow of War and Empire Industrialisation, Nation-Building, and Working-Class Politics in Turkey” başlıklı kitabı üzerine konuşuyoruz. Akgöz’ün “Türk Manchester”ı olarak bilinen Bakırköy Bez Fabrikası’nı Osmanlı döneminde kuruluşundan itibaren odağa alan araştırması devletçiliği yalnızca bir kalkınma modeli değil, emek ve sınıf ilişkilerini yeniden kuran bir siyasal proje olarak düşünmeye davet ediyor. Erken Cumhuriyet Türkiye’sinde fabrika işçisi olmanın ne anlama geldiğini tartıştığımız bu sohbette, dilekçeler ve talepler üzerinden şekillenen aktif emek siyasetinin, devletin idealize ettiği düzen ile fabrikanın gerçekliği arasındaki gerilimleri nasıl açığa çıkardığını ele alıyoruz. Bu bağlamda, nostaljik anlatıların ötesine geçip erken Cumhuriyet sanayileşmesini disiplin, kontrol ve müzakere ekseninde sorgularken, Osmanlı ve Türkiye sanayi kapitalizminin gelişimi hakkında yeni sorular soruyoruz. Bölümün sonunda ise Akgöz’ün arşiv ve yazıyla kurduğu ilişkinin tarihsel düşünme ve anlatımını nasıl dönüştürdüğüne değiniyoruz.

Katılımcı BİYOGRAFİLERİ

Görkem Akgöz, emek, toplumsal cinsiyet ve devlet inşasının kesişim noktalarına küresel bir perspektifle yaklaşan ödüllü bir tarihçidir. Uluslararası Sosyal Tarih Enstitüsü bünyesinde araştırmacı ve yayın departmanı başkanı olarak görev yapmaktadır. Araştırmaları, "Küresel Güney" kavramına eleştirel bir mercekten bakarak emek, toplumsal cinsiyet ve ekonomi politiğin küresel tarihinin izini sürmektedir. Akgöz’ün Brill yayınevinin "Studies in the Social History of the Global South" serisinden çıkan In the Shadow of War and Empire (2024) adlı monografisi, işletme tarihi alanında 2025 Hagley Ödülüne layık görüldü. Kitabın Türkçe çevirisi yakın zamanda Tarih Vakfı tarafından yayınlanacak.Akgöz, aynı zamanda International Review of Social History dergisinin yönetici editörü ve Avrupa Emek Tarihi Ağı bünyesindeki "Workplaces: Pasts and Presents" çalışma grubunun eş koordinatörüdür. Şu sıralar arşiv teorisi ve pratiği üzerine bir kitap derliyor, bir akademik yazım kılavuzu hazırlıyor ve akademik yazımda hikâye anlatıcılığı ve arşiv araştırması üzerine atölyeler düzenliyor.

Can Gümüş doktora derecesini Boğaziçi Üniversitesi Atatürk Enstitüsü’nden 2025 yılında aldı. Can’ın geç dönem Osmanlı İstanbul'unda hijyen, kentsel dönüşüm ve yönetişim arasındaki bağlantıları araştıran doktora tezi, İstanbul’u sıhhileştirme çabalarının kentin kendine özgü sosyo-politik ve coğrafi bağlamı içinde farklı aktörlerin birbiriyle ilişkileri çerçevesinde gerçekleştiğini göstermeyi amaçlar. Araştırma alanları kentsel çevre tarihi, halk sağlığı tarihi ve tıp tarihini kapsamaktadır. Hâlihazırda Boğaziçi Üniversitesi’nde modern Türkiye tarihi dersleri veren Can, OHP ekibine 2018 yılında katılmıştır.

Yapım ve Yayın

Bölüm No: 583
Yayın tarihi: 15 Nisan 2026
Kayıt yeri: Feriköy, İstanbul
Ses Editörü: Can Gümüş
Görseller ve kaynakça Görkem Akgöz'ün müsaadesiyle

GÖRSELLER

Bakırköy Fabrikası’nın Yeni Üretim Binasına Makine Taşıyan İşçiler, 1934. Emre Öncü Albümü.


Bakırköy Fabrikası’ndaki sendikalı işçiler hakkında. Sendika, 30 Kasım 1946.


Dokuma işçisi Enver Tenşi’nin seçim bildirisi, 1950. Uluslararası Sosyal Tarih Enstitüsü Kemal Sülker Koleksiyonu.


Bakırköy Fabrikası’ndan dokuma ustası Ahmet Cansızoğlu, Hikmet Kıvılcımlı ve diğer Vatan Partisi üyeleriyle birlikte cezaevinde, 1957. Türkiye Sosyal Tarih Araştırma Vakfı Arşivi.


Bakırköy İplikhanesinde Kadın ve Erkek İşçiler, 1950. Aygöl Aile Albümü.

BİBLİYOGRAFYA

Ahmet Hamdi Başar, Atatürk ile Üç Ay ve 1930dan Sonra Türkiye (İstanbul: Tan Matbaası, 1945): 97.

Edward C. Clark, "The Ottoman Industrial Revolution," International Journal of Middle East Studies 5(1) (1974).

Faruk Birtek, "The Rise and Fall of Etatism in Turkey, 1932-1950: The Uncertain Road in the Restructuring of a Semiperipheral Economy," Review (Fernand Braudel Center) 8(1) (1985).

Görkem Akgöz, "Between State Feminism and Work Intensification: Gendered Labour Control Regimes in Turkish Textile and Tobacco Industries," Power at Work: A Global Perspective on Control and Resistance içinde, Marcel van der Linden ve Nicole Mayer-Ahuja (der.), (Berlin: De Gruyter, 2023): 99-134.

______, "Experts, Exiles, and Textiles: German "Rationalisierung" on 1930s Turkish Shop Floor," International Review of Social History 66(2) (2021): 179-216.

______, In the Shadow of War and Empire: Industrialisation, Nation-Building and Working-Class Politics in Turkey (Brill Publishers, 2024), tam metne erişim için: https://brill.com/display/title/56273.

______, "İşçi Sınıfı Tarihyazımında İşyeri ve Çalışma Deneyiminin Yeri: Erken Cumhuriyet Dönemi Fabrikalarının Kapısından Girmek," Türkiye İşçi Sınıfı Tarihi 1839-2014: Yeni Yaklaşımlar, Yeni Alanlar, Yeni Sorunlar içinde, Y. Doğan Çetinkaya ve Mehmet Alkan (der.), (İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2015).

______, "İşçiler Greve Karşı: 1947 Sendikacılığının İlk Yıllarında Grev Tartışmaları," Mülkiye Dergisi 38(4) (2014): 121-58.

______, "Kalkınmanın Belkemiğinden Ekonominin Kamburuna: Cumhuriyet Döneminde Devlet Fabrikaları," Cumhuriyetin 100 Yılı: Cumhuriyetin İlk Asrında İşçiler içinde, M. Görkem Doğan (der.), (İstanbul: Tarih Vakfı, 2025): 243-262.

______, "Sürgün Almanlar Yazıyor: Bir Ulusötesi Karşılaşma Mekânı Olarak Fabrika," Toplumsal Tarih 377 (2025): 54-60.

Korkut Boratav, "İktisat Tarihi (1908-1980)," Türkiye Tarihi 4: Çağdaş Türkiye 1908-1980 içinde, Sina Akşin (der.), (İstanbul: Cem Yayınevi, 2008).

Marcel van der Linden, Dünyanın Bütün İşçileri (Ayrıntı Yayınları, 2022).

Marcel van der Linden ve Nicole Mayer-Ahuja (der.), Power at Work: A Global Perspective on Control and Resistance (Oldenbourg: De Gruyter, 2023).

Sibel Bozdoğan, "Industrial Architecture and Nation-building in Turkey: A Historical Overview," Workplaces: The Transformation of Places of Production-Industrialisation and the Built Environment in the Islamic World içinde, Mohammad al-Asad (der.), (İstanbul: İstanbul University Press, 2010).

Şevket Pamuk, "Political Economy of Industrialization in Turkey," Middle East Research and Information 93 (1981).

Yiğit Akın, "Erken Cumhuriyet Dönemi Emek Tarihçiliğine Katkı: Yeni Yaklaşımlar, Yeni Kaynaklar," Tarih ve Toplum 2 (2005).