Cümle Fener Burada

Namık Erkal, Firuzan Melike Sümertaş ve Haris Theodorelis-Rigas

Sunucu: Can Gümüş

| 1719’da Bükreş’te yaşayan bir âlim, İstanbul’daki bir dostuna yazdığı mektupta, “Cümle Fener burada; artık İstanbul’u hatırlamıyorum” diyordu. Koç Üniversitesi Anadolu Medeniyetleri Araştırma Merkezi’nde (ANAMED) açılan Cümle Fener Burada: Hane, Mahalle, Saray ve Şehir sergisine adını veren bu ifade, Fenerlilerin tarihini yalnızca bir topluluğun yükselişi ve dolaşımı üzerinden değil, İstanbul ile Eflak ve Boğdan arasında kurulan mekânsal bağlar ile nesnelerin, siyasi ritüellerin ve kültürel pratiklerin dolaşımı üzerinden düşünmeye davet ediyor.

Bu bölümde “Fenerliler Çağı”nı ve 1821 sonrasındaki dönüşümü, voyvodaların atanma merasimlerini, Haliç kıyısında yaşanan mimari ve mekânsal değişimi ve Fenerlilerin maddi kültürünü konuşuyoruz. Aynı zamanda, bir araştırma sergisinin üretim ve sergileme süreçlerini ele alıyor, dağılmış ve çoğu zaman kaybolmuş bir mirasın nasıl görünür kılındığını, küratoryal anlatının bilinen ile varsayılan, mevcut ile kayıp arasındaki boşluklarla nasıl çalıştığını tartışıyoruz. Maddi kültür, mekân ve gündelik hayata odaklanan bu yaklaşım vesilesiyle, Fenerlileri ulusal tarihyazımlarının sabit kategorilerinin ötesinde, farklı coğrafyalar arasında şekillenen çok katmanlı bir topluluk olarak ele alıyor.

Click for RSS Feed

1719’da Bükreş’te yaşayan bir âlim, İstanbul’daki bir dostuna yazdığı mektupta, “Cümle Fener burada; artık İstanbul’u hatırlamıyorum” diyordu. Koç Üniversitesi Anadolu Medeniyetleri Araştırma Merkezi’nde (ANAMED) açılan Cümle Fener Burada: Hane, Mahalle, Saray ve Şehir sergisine adını veren bu ifade, Fenerlilerin tarihini yalnızca bir topluluğun yükselişi ve dolaşımı üzerinden değil, İstanbul ile Eflak ve Boğdan arasında kurulan mekânsal bağlar ile nesnelerin, siyasi ritüellerin ve kültürel pratiklerin dolaşımı üzerinden düşünmeye davet ediyor.

Bu bölümde “Fenerliler Çağı”nı ve 1821 sonrasındaki dönüşümü, voyvodaların atanma merasimlerini, Haliç kıyısında yaşanan mimari ve mekânsal değişimi ve Fenerlilerin maddi kültürünü konuşuyoruz. Aynı zamanda, bir araştırma sergisinin üretim ve sergileme süreçlerini ele alıyor, dağılmış ve çoğu zaman kaybolmuş bir mirasın nasıl görünür kılındığını, küratoryal anlatının bilinen ile varsayılan, mevcut ile kayıp arasındaki boşluklarla nasıl çalıştığını tartışıyoruz. Maddi kültür, mekân ve gündelik hayata odaklanan bu yaklaşım vesilesiyle, Fenerlileri ulusal tarihyazımlarının sabit kategorilerinin ötesinde, farklı coğrafyalar arasında şekillenen çok katmanlı bir topluluk olarak ele alıyor.

Katılımcı BİYOGRAFİLERİ

	Namık Erkal, Ankara TED Üniversitesi’nde öğretim üyesi ve Mimarlık ve Tasarım Fakültesi dekanıdır. Tarihî çevrelerde yeni yapılar ve müzeler konusunda uzmanlaşan mimari projeler gerçekleştirmiştir. Akademik araştırmaları erken modern dönem mimarlık ve kent tarihine, özellikle de Osmanlı İmparatorluğu kentlerine odaklanmaktadır. İstanbul’un kapanları, gümrükleri, tahıl ambarları ve limanları üzerine yayınları bulunmaktadır. ANAMED tarafından desteklenen ve hâlen devam eden Fenerlilerin Maddi Kültürü: Evin Mimarisi, Kent Kültürü ve Sosyal Hareketlilik başlıklı araştırma projesinin koordinatörlerinden biridir. Bu proje kapsamında, Osmanlı başkenti ile Eflak ve Boğdan’a tâbi prenslikler arasında yaşayan seçkin bir Rum Ortodoks Hristiyan topluluğu olan Fenerlilerin mekânsal tarihi üzerine çalışmaktadır.
	Firuzan Melike Sümertaş, kent ve mimarlık tarihçisidir. Araştırmaları geç Osmanlı İmparatorluğu’nun ve İstanbul’un kentsel, mimari ve görsel kültürüne, özellikle de Rum Ortodoks cemaatlerine odaklanır. Doktorasını Boğaziçi Üniversitesi Tarih Bölümü’nde tamamlayan Sümertaş, mimarlık alanındaki lisans ve yüksek lisans derecelerini ODTÜ’den almıştır. Doktora tezinde uzun on dokuzuncu yüzyıl boyunca Bizans Konstantinopolisi’ne yönelik eski eser ilgisinin kentsel arkeoloji araştırmalarına dönüşümünün izini sürmüştür. Fulbright Kültürel Değişim Bursu’yla Princeton Üniversitesi’nde bulunmuş, TÜBİTAK Doktora Sonrası Araştırma Bursu’yla Berkeley Üniversitesi’nde araştırmalar yapmış ve ders vermiştir. Sümertaş’ın araştırmasını destekleyen kurumlar arasında ARİT-İstanbul, AKMED-Antalya, École française d’Athènes, BTU-Cottbus ve Gennadius Kütüphanesi-Atina yer almaktadır. ANAMED’de hâlen ziyarete açık olan Cümle Fener Burada: Hane, Mahalle, Saray ve Şehir sergisinin küratörlerinden biri olan Sümertaş, aynı adlı sergi kitabının editörlerinden biridir. IstanΠόλις (www.istanpolis.org) kolektifinde de yer alan Sümertaş burada İstanbul’daki on dokuzuncu yüzyıl Rum cemaatlerinin kent ve mimarlık tarihi üzerine, özellikle tarih araştırmalarında dijital beşerî bilimler araçlarının kullanımına odaklanan çalışmalar yürütmektedir.
	Haris Theodorelis-Rigas Koç Üniversitesi öğretim görevlisidir. Bu üniversitede Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümü’nde Eski Yunanca ve Latince dersleri vermektedir. Klasik çalışmalar, kalkınma çalışmaları ve siyaset bilimi alanlarında eğitim almıştır. Türkiye’de Anadolu Rum edebiyatı, tarihi ve kültürü alanında uzmanlaşan ilk yayınevi olan İstos’un kurucu ortağı ve dizi editörüdür. Araştırma alanları arasında klasik ve Bizans mirasının Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye’deki alımlanması, Osmanlı Rum edebiyatı ve düşünce tarihi ile Osmanlı sonrası coğrafyalardaki azınlık ve liminal gruplar ve bunların kültürel mirası yer almaktadır. Son kitabı, Skarlatos Byzantios’un Konstantinopolis (1. cilt, 2019 (1851)) adlı eserinin açıklamalı çevirisidir.
	Can Gümüş doktora derecesini Boğaziçi Üniversitesi Atatürk Enstitüsü’nden 2025 yılında aldı. Can’ın geç dönem Osmanlı İstanbul'unda hijyen, kentsel dönüşüm ve yönetişim arasındaki bağlantıları araştıran doktora tezi, İstanbul’u sıhhileştirme çabalarının kentin kendine özgü sosyo-politik ve coğrafi bağlamı içinde farklı aktörlerin birbiriyle ilişkileri çerçevesinde gerçekleştiğini göstermeyi amaçlar. Araştırma alanları kentsel çevre tarihi, halk sağlığı tarihi ve tıp tarihini kapsamaktadır. Hâlihazırda Boğaziçi Üniversitesi’nde modern Türkiye tarihi dersleri veren Can, OHP ekibine 2018 yılında katılmıştır.

Yapım ve Yayın

Bölüm No: 597
Yayın tarihi: 30 Eylül 2026
Kayıt yeri: ANAMED, Beyoğlu
Ses Editörü: Can Gümüş
Giriş ve kapanışta kullanılan ses kaydı ve müzikler sergiden alınmıştır.

GÖRSELLER

Erkal, Haris ve Sümertaş’ın derlediği, Cümle Fener Burada: Hane, Mahalle, Saray ve Şehir sergisine eşlik eden aynı başlıklı kitap.





Cümle Fener Burada sergisinden görseller. (ANAMED, Oditoryum).

BİBLİYOGRAFYA

Namık Günay Erkal, Firuzan Melike Sümertaş ve Haris Theodorelis-Rigas, ed., All Phanar is Here: Household, Neighborhood, Court and the City (Koç University, 2026).

Namık Günay Erkal, Feruzan Melike Sümertaş ve Haris Theodorelis-Rigas, ed., Phanariot Materialities: Domestic Architecture, Urban Culture and Social Mobility (Koç University, forthcoming).

Namık Erkal ve Firuzan Melike Sümertaş, ““Of a Piece with Their Habitations”: Phanariots and Their Houses on the Phanar Waterfront”, YILLIK: Annual of Istanbul Studies, 4 (2022): 7-44.

Seray Türkay Coşkun ve Namık Günay Erkal, “Reassembling Phanariots’ Masonry Neighborhood in Istanbul: Digital Visualization as Urban Historical Research”, JUH, 52:4 (2026): 744-79. 

Anna Ballian, Relics of the Past: Treasures of the Greek Orthodox Church and the Population Exchange (Benaki Museum, 2011). 

Christine Philliou, Biography of an Empire: Governing Ottomans in an Age of Revolution (University of California Press, 2010). 

Constanţa Vintilă, Changing Subjects, Moving Objects Status, Mobility, and Social Transformation in Southeastern Europe, 1700 1850, Balkan Studies Library, 31 (Brill and Schöningh, 2022). 

Constanța Vintilă, Giulia Calvi, Mária Pakucs-Willcocks, Nicoleta Roman ve Michał Wasiucionek, Luxury, Fashion and Other Political Bagatelles in Southeastern Europe, 16th–19th Centuries, trans., I. Raţiu and J. C. Brown (Editura Humanitas, 2022).